واژه ي تکنولوژی از کلمه ي تکنولوژيا(technologia) در يونان به معني انجام دادن سيستماتيک يک هنر يا حرفه گرفته شده است.( برای ادامه مطلب کلیک کنید ) .

تکنولوژی آموزشي

واژه ي تکنولوژی از کلمه ي تکنولوژيا(technologia) در يونان به معني انجام دادن سيستماتيک يک هنر يا حرفه گرفته شده است. technoتلفيقي از معناي يک هنر و يک فن مشتمل بر دانش مربوط به اصول و توانايي دستيابي به نتايج مورد نظر است. ريشه ي کلمه يlogos  به معناي استدلال، تبيين، اصول و ارائه ي دليل است. بنابراين تکنولوژی به معناي به کارگيري مستدل يا منطقي دانش خواهد بود. به عبارت ديگر تکنولوژی را مي توان روش شناسي يا دانش و علم به روش هاي ماهرانه انجام دادن امور دانست(فردانش،1382).يا به طور کلي تکنولوژی را مي توان شناخت برخورد سيستماتيک با پديده هاي علمي دانست.

براي تکنولوژی آموزشي تعاريف متعددي ارائه گرديده است. تعدد تعاريف بيانگر تکامل و روبه رشد بودن علم و دانش بشري است. همچنين وجود ديدگاه هاي متعدد و اختلاف نظرها عامل ديگري بر افزايش تعداد تعاريف ارائه شده است. تعريف تکنولوژی آموزشي هر چه که باشد هدفي جزء اين ندارد که به                 معلمان [آموزش دهندگان] کمک کند در کمترين زمان،بيشترين اثر بخشي آموزشي را داشته باشند، و به فراگيران کمک کند در کمترين زمان،بيشترين مطالب را به آساني ياد بگيرند(شعاري نژاد، 1381). به مهمترين تعاريف ارائه شده براي تکنولوژی آموزشي در زير اشاره مي شود:

- جميز براون (1977) معتقداست تکنولوژی آموزشي عبارت است از روش سيستماتيک طراحي، اجرا و ارزشيابي کل فرآيند تدريس ويادگيري که برمبناي اهداف ويژه و با استفاده از يافته هاي روانشناسي يادگيري و ارتباطات انساني وبکارگيري ترکيبي از منابع انساني و غير انساني براي فراهم کردن آموزش مؤثرتر تنظيم و اجرا مي شود.

- آخرين تعريف مورد توافق صاحب نظران تکنولوژی آموزشي را انجمن تکنولوژی و ارتباطات آمريکا (AECT)[1] چنين بيان کرده است: تکنولوژی آموزشي عبارت است از نظريه و عمل طراحي، تهيه(توليد)، استفاده( کاربرد)  ، مديريت و ازرشيابي فرآيندها و منابع يادگيري(فردانش، 1382).

- رستگارپور و عبدالهی(1385) براي تکنولوژی آموزشي دو تعريف زير را ارائه داده اند:

1- تکنولوژی آموزشي به کارگيري منظم راهبردها و فنوني است که حاصل نظريه هاي رفتارگرايانه، شناخت گرايانه و ساختار گرايانه است تا به حل مشکلات آموزشي نائل گردد.

2- تکنولوژی آموزشي بکارگيري منظم، نظريه و يا ديگر دانش سازمان يافته براي پيشبرد طراحي و توليد مواد آموزشي است. به عبارت ديگر:

تکنولوژی آموزشي= طراحي آموزشي + توليد مواد آموزشي

- نوروزي(به نقل از طريق ،1379) براي تکنولوژی آموزشـــی اين تعريف را  ارائـــــــه داده است: تکنولوژی آموزشي رويکرد سيستمي است که فرآيند ياددهي/يادگيري راکنترل مي کند.

-           تکنولوژي آموزشي در حقيقت يک روند نظام مند[2] حل مسئله با روش علمي است(الاي[3]،2000،به نقل از طريق،1379 ). از ديدگاه حل مشکل به طور نظامدار اگر بـــــــه تکنولوژی آموزشي نگاه کنيم شامل اين مراحل خواهد بود. مطالعه ي سيستم ، پيدا کردن مشکل،مطالعه در مورد مشکل ، جمع آوري اطلاعات،پيــــدا کـــــردن راه حل هاي مناسب حل مشکل، انتخاب بهترين راه حل، اجراي راه حل آزمايشي، ارزشيابي راه حل ، تصحيح موارد مشکل و اجراي مجدد.

تاريخچه ي تکنولوژی آموزشي

تاريخچه ي تکنولوژی آموزشي از نظر زماني به سه دوره تقسيم مي شود. دوره ي اول از سال1950-1900 که با رويکرد رفتارگرايي منطبق بوده، دوره ي دوم از سال1980-1960 که با رويکرد شناخت گرايي و دوره ي سوم از سال 1990 تا حال که با رويکرد ساخت گرايي در روانشناسي منطبق مي باشد. فلشزيگ [4](1998،به نقل از فردانش،1382) تکنولوژي آموزشي را در اين سه دوره به ترتيب با نام هاي تکنولوژی ابزاري، تکنولوژی نظام ها و تکنولوژی متفکرانه نام گذاري کرده است.

در اوايل قرن بيستم رشته ي تکنولوژی آموزشي با عنوان سمعي وبصري شناخته مي شد. اولين وسايل بصري بکار برده شده در مدارس آمريکا، اسلايدهايي از موضوع های مختلف بود. درسال 1910 اولين فهرست فيلم هاي آموزشي براي استفاده ي منظم در مدارس منتشر شد. با شروع جنگ جهاني دوم، کانون فعاليت ها در زمينه ي وسايل سمعی و بصری از تعليم و تربيت به ارتش آمريکا منتقل شد .در دوران جنگ بسياری از وسايل مانند پروژکتور و اورهد براي اولين بار ساخته شد. ساخت فيلم هاي آموزشي جنگی هاليورد نقش بسيار زيادي در آموزش ميليون ها سرباز در سراسر دنيا را داشت. در اوايل سال 1950 تأکيد بر فراگرد ارتباط، شامل فرستنده، گيرنده، کانال و وسيله ي انتقال پيام بود و وسيله ي ارتباطي در اولويت دوم قرار داشت همچنين در دهه ي 1950 آموزش برنامه اي اسکنر ارائه گرديد. در اواخر دهه ي 1960 تأکيد بر نگرش سيستمي و علوم ارتباطات جايگزين فراگرد ارتباط شد.

مکتب شناخت گرايي در اوايل دهه ي 1960 پا به عرصه ي پژوهش های روانشناسي گذاشت و موجب تحولات وسيعي درتکنولوژی آموزشي شد. طبقه بندي اهداف آموزشي بلوم در سال1956 و گانيه در سال 1960، افزوده شدن مبحث ارزشيابي از ديگر عوامل تأثير گذار بر ابعاد تکنولوژی آموزشي بود که مجموعه ي فراگردها و روش هاي طراحي نرم افزار يا مواد آموزشي ، ناميده شد. تأکيد اصلي در اين دوره برفراگردهاي دروني و فکري فراگيران بوده وتنها برداشت و نگرش فراگير، تعيين کننده ي ميزان و کيفيت يادگيري فرد از رسانه ها بود.

در دوره ي سوم که رويکرد ساخت گرايي پا به عرصه نهاده بود، در اين دوران طراحان به جاي ايجاد نتايج يادگيري يکسان و از قبل تعيين شده براي تمام شاگردان به خلق تجارب يادگيري انحصاري براي هر يک از شاگردان مي پرداختند(فردانش،1382).

از سوي ديگر در يک تقسيم بندي، براي تکنولوژی آموزشي پنج مرحله در نظر گرفته شده است که به شرح مختصر هر دوره مي پردازيم(شمسايي،1382) :

الف) دوره ي سخت افزار و وسايل .آغاز شکل گيري رسانه هاي آموزشي در اوايــل قــــرن بيستم ميــــلادي

مي باشد. ابزارها و وسايلي، مانند انواع پروژکتورها بدون در نظر گرفتن مدارس، صرفاً با پرداختن به مسائل تجاري توليد مي شد. تصاوير همراه با صدا و يا صامت روي پرده به نمايش در می آمد.کم کم اينگونه تجهيزات به مدارس راه يافت. اکثر افرادي که با آنها کار مي کردند مهندسان الکترونيک و تکنسين ها بودند. بعد ازمدتي کارشناسان و معلمان متوجه شدند که  صرفاً مجهز بودن مدرسه، نمي تواند معضلات ومشکلات را حل کند.

ب) دوره ي نرم افزاري و مواد. با استقبال مدارس از تجهيزات و وسايل، توليد مواد آموزشي (نرم افزار) از سوي عکاسان، فيلمسازان و فيلمبرداران آغاز شد. تهيه ي کتاب ها، پوسترها و نقشه هاي آموزشي براي کودکان از اين دوره شروع شد. پژوهش های صورت گرفته تفاوتي بين آموزش سنتي و آموزش با کمک مواد آموزشي نشان نمي داد. زيرا  نقش عنصرهايي چون معلم وشاگرد در آمر آموزش و يادگيري مورد توجه قرار نگرفته بود.

ج) دوره ي نظام هاي درسي. با مشاهده ي اينکه وجود سخت افزار و نرم افزار کارايي لازم را در مدارس ندارند، برنامه ريزان آموزشي به اين نتيجه رسيدند که تمام عناصر مؤثر در آموزش بايد مورد توجه قرار گيرد. بنابراين طبق نظريه ي عمومي سيستم ها، توجه به نيازهاي دقيق فراگيران و تعيين دقيق هدف ها از موارد مهم و مؤثر بر همديگر مي باشند. مواد و سايل آموزشي در اين دوره  به خدمت نظام درسي درآمده و به فرآيند تدريس و يادگيري به عنوان يک سيستم نگاه مي شود، و سيستم هاي آموزشي (طراحي منظم آموزشي) مطرح مي شوند. يعنی در اين دوره طراحي منظم تدريس( آموزش ) يا تکنولوژی آموزشي( تدريس) مورد توجه قرار گرفت.

د) دوره ي نظام هاي آموزشي. در اين دوره آموزش افراد با توجه به نيازهاي آن ها و در رابطه با جامعه ي خاص خود آنها مطرح گرديد. انواع رسانه ها ي آموزشي هم به مقتضاي نيازهاي جامعه توليــــد و رشـــــد کرد. گروه هايی مانند جامعه شناسان، روانشناسان، برنامه ريزان اقتصادي وتحليل گران سيستم ها به گروه دوره هاي قبلي اضافه شدند. آموزش در اين مرحله فقط آموزش مدرسه ای نبوده بلکه درسطح جامعه انجام مي گرفت.

ه) دوره هاي نظام هاي اجتماعي. در اين مرحله، تکنولوژی آموزشی مخصوص افراد يا سازمان خاصي نيست. بلکه حيطه ي عمل هر فرد يا سازماني را که براي رشد و توسعه کشورش کار مي کنند در بر مي گيرد.هماهنگي فعاليت هاي سازمان هاي آموزشي و اجرايي براي انجام فعاليت هاي آموزشي مد نظر قرار مي گيرد. در اين مرحله تکنولوژی آموزشي بايد به عنوان يکي از عوامل در برنامه ريزي هر کشور وارد شود و کليه ي نهادها و سازمان ها براي اجراي برنامه هاي آموزشي خود آن را مورد توجه قرار دهند.

امروزه هر وقت در مسائل آموزش و پرورش بحثي از تکنولوژی آموزشي به ميان مي آيد، منظور روش طراحي، اجرا و ارزشيابي کل فرآيند تدريس و يادگيري است نه به کارگيري وسايل و ابزارهاي ديداري وشنيداري در امر آموزش(مؤسسه فرهنگی آرمان رشد ،1385).

تکنولوژی آموزشي در ايران

الف) دوره ي سخت افزاري و وسايل. از سال 1306 به بعد برخي مدارس مبادرت به ايجاد آزمايشگاه هاي فيزيک، شيمي و زيست شناسي کردند. اما به دليل نبود متخصص وکمبود وسايل و عدم اعتقاد به کارايي          آن ،توفيق چنداني حاصل نشد. وزارت فرهنگ در سال 1308 اداره ي کل هنرهاي زيبا را تأسيس کرد که  وظيفه ي آن نظارت بر فعاليت هاي هنري، استفاده از وسايل سمعي و بصري و ايجاد آزمايشگاه در مدارس بود.بسياري از فيلم ها ( حتي بدون ترجمه) و وسايل بدون حمايت آموزشي در اختيار مدارس  قرار گرفت.

ب) دوره ي نرم افزاري و مواد. وزارت فرهنگ در سال 1341، اداره ي آموزش فعاليت های سمعي و بصري را تشکيل داد. برگزاري جشنواره ي فيلم هاي آموزشي و راه اندازي تلويزيون آموزشي در سال 1343 از جمله فعاليت هاي اين دوره است. در سال 1352 تهيه ي برنامه هاي آموزشي به راديو و تلويزيون ايران محول شد و پخش برنامه مجدداً در سال 1353 با پخش دروس دوره ي راهنمايي آغاز شد. در سال 1354 بــــراي تهيـــه ي نرم افزارهاي آموزشي، شرکت صنايع آموزشی با سرمايه گذاری مشترک وزارت آموزش و پرورش و سازمان گسترش و نوسازی صنايع ايران با هدف تهيه و توليد مواد آموزشي مورد نياز مدارس به وجود آمد.

ج) دوره ي نظام هاي درسي. در سال 1353 دوره ي کارشناسي ارشد تکنولوژی آموزشي راه اندازي شد. هدف اين دوره تأمين کادر متخصص براي مراکز يادگيري در استان هاي مختلف بود. آموزش برنامه ريزي شده توسط تلويزيون آموزشی با کمک80 سيستم کامپيوتر براي آموزش خواندن به کودکان دوره آمادگي بکار گرفته شد.

د) دوره ي نظام هاي آموزشي. در سال 1355 با استفاده از روش چندرسانه اي دانشگاه آزاد تأسيس شد. دانشجويان به صورت آموزش از راه دور و بدون حضور، آموزش مي ديدند. البته قبل از آن براي آموزش کارکنان، بويژه آموزگاران ، دانشگاه سپاهيان انقلاب (ابوريحان بيروني) بوجود آمده بود که به صورت       مکاتبه اي، و ارسال کتب و نوار شنيداري و گاه کلاس حضوري خدمات آموزشي ارائه مي کرد.

ه) دوره ي نظام هاي اجتماعي. اين مرحله در ايران فقط به صورت مقالات پراکنده مورد بررسي قرار گرفته است. در سال اخير به معناي واقعي تکنولوژی آموزشي، بيشتر توجـه شده است. انتشار کتاب، مجلـــــه و مقالات، توليد ابزارهاي آموزش جديد، برگزاري سمينارها، نشست هاي علمي- تخصصي، توجـه به کاربرد روش هاي تدريس از جمله حرکت هايي است که آغاز شده و رو به رشد است(مؤسسه فرهنگی آرمان رشد ،1385).