از آموزش راه دور تا دانشگاه مجازی

نویسنده : محمد مهدی فتوره چی

مقدمه

     برنامه‌های توسعه منابع انسانی یكی از مهمترین چالش‌های دولت‌ها در استقرار نظام‌های جامع مبتنی بر فناوری ارتباطات و اطلاعات می‌باشند. همان گونه كه فناوری ارتباطات و اطلاعات مكمل بازآفرینی سازمان‌ها در بسیاری از فرآیندهای كاری روزمره خود بوده است كه نمونه‌های آن شامل بانكداری الكترونیكی، تجارت الكترونیكی، پست الكترونیكی، دولت الكترونیكی و ... می‌شود، حوزه یادگیری الكترونیكی یا آموزش الكترونیكی نوید بخش اجرائی شدن آرمان‌های به نظر دور از دسترس تا دو دهه قبل می‌باشد. حذف محدودیت زمان، مكان و سن آموزش‌گیرنده كه به عنوان آرمان‌های دوردست مطرح بوده است، امروزه دیگر محدودیت‌‌های بزرگی به نظر نمی‌رسند. از سوی دیگر نیازهای گسترده مهارتی جوامع دانائی محور و مبتنی برفناوری اطلاعات با ادامه استفاده از روش‌های سنتی نظام آموزشی قابل پاسخگویی نمی‌باشد. اگرچه نظام آموزش سنتی نیز دارای ویژگی‌هایی است كه نادیده انگاشتن آن ویژگی‌ه، اثربخشی یادگیری را كاسته و عامل بروز ناهنجاری‌های بسیاری می‌گردد.

     فناوری‌های یادگیری مبتنی بر كامپیوتر، یادگیری مبتنی بر وب، دانشگاه مجازی، كلاس مجازی بر خط كه در سایه توسعه شبكه‌های گسترده جهانی ا مكان‌پذیر گشته‌اند، راه را بر ظهور شیوه‌های نوین آموزش هموار ساخته‌اند. امروزه روند رشد سرمایه‌گذاری جهانی در نظام‌های سنتی كاملاً رو به افول و در سال 2003 به مبلغ هفت میلیارد دلار رسیده، حال اینكه سرمایه‌گذاری در نظام‌های آموزش الكترونیكی دارای رشد روزافزون بوده و در سال 2003 به رقم 6 میلیارد رسیده است.

e-learning چیست؟

تعریف لغوی:

            به مجموع فعالیت‌های آموزشی اطلاق می‌گردد كه با استفاده از ابزارهای الكترونیك اعم از صوتی، تصویری، رایانه‌ای شبكه‌ای، مجازی صورت می‌گیرد.

تعریف مفهومی:

            یادگیری فعال و هوشمندی است كه ضمن تحول در فرآیند یاددهی و یادگیری و مدیریت دانایی، در گسترش، تعمیق و پایدار نمودن فرهنگی ICT نقش اساسی و محوری خواهد داشت.

سیر پیدایش و تحول آموزش مجازی

            تاریخ تفكر آموزش از راه‌دور را باید در اواسط قرن بیستم جستجو كرد. ایده آموزش غیرحضوری كه پیشینه تاریخی آموزش اینترنتی یا دانشگاه مجازی قلمداد می ‌شود، به طرح دانشگاه آزاد (open university) كه از سوی كشور انگلیس مطرح گردید، مربوط می‌شود. براساس این طرح، متقاضیان با استفاده از برنامه‌های تلویزیونی، آموزش‌های علمی لازم را می‌گذراندند و
سپس مدرك دریافت می‌كردند. همچنین با ابداع مفهوم ”كلینیك آزاد“ در ایالات متحده آمریكا (در دهه 1960) و با راه‌اندازی كارگاه مشورتی و كرسی‌های آموزشی در داخل این كشور، گام عملی بزرگتری در این زمینه برداشته شد. در دهه هفتاد میلادی با توجه به دسترسی گسترده و عمومی به كامپیوتر در آمریكا، تدریس غیرحضوری با استفاده از شیوه‌ای تحت عنوان «modem bulletin board» رایج شد و برای اولین بار، ارائه واحدهای درسی به صورت «on line» در اوایل دهه 1980 توسط یكی از بنیانگذاران دانشگاه مجازی در ایالات متحده آمریكا ابداع گردید. در سال 1988 برای اولین بار یك برنامه نرم‌افزاری قدرتمند كه بیانگر تحول انقلابی در سیستم الكترونیكی بود، تحت عنوان «استاد دیجیتالی» (Digital-Prophessor) كه یكی از موارد استفاده اولیه از كامپیوتر تلفنی در امور آموزشی را پیشنهاد می‌كرد، در آمریكا مورد استفاده قرار گرفت. از آن زمان تاكنون، دانشگاه مجازی تحولات زیادی را پشت‌سر گذاشته است؛ از جمله در سال 1995 مراكز علمی ـ آموزشی آمریكا با ایجاد تغییراتی در این سیستم و تقویت آن، به امكان گسترش شیوه آموزش الكترونیكی به سراسر دنیا دست یافته‌اند. اگرچه در ابتدای كار، افكار عمومی، كمپ‌ها و وب‌سایت‌های جهانی، از جمله سایت‌های مربوط به آموزش مجازی را هوس زودگذر «‍Passimg fad» تلقی می‌كردند، اما امروزه شاهد ایجاد صدها سایت آموزشی با قابلیت ارائه بیش از پانصد عنوان درسی كم هزینه بر روی اینترنت جهانی هستیم كه موضوعات بسیار گسترده و متفاوت علمی را تحت پوشش خود قرار داده‌اند. طبق یك برآورد آماری، بیش از یك میلیارد نفر در سراسر دنیا به اینترنت دسترسی داشته و به آن ملحق شده‌اند و یك میلیون نفر از آنها به سیستم آموزشی الكترونیكی دانشگاه‌های معتبر دنیا پیوسته و از این طریق به ادامه تحصیل پرداخته‌اند. بنابراین می‌توان ادعا كرد كه در سطح بین‌المللی و با استفاده از تكنولوژی مدرن ارتباطات، یك مجمع جهانی یادگیری ایجاد شده است كه نه تنها مراكز مختلف علمی، بلكه استادان و حتی دانشجویان رشته‌های مختلف علمی را با یكدیگر آشنا می‌كند و توان علمی ـ آموزشی آنان را بدون محدودیت زمانی و مكانی مورد استفاده مشترك قرار می‌دهد. بی‌تردید، در آینده نزدیك، آموزش غیرحضوری بیشترین فضا را در اینترنت اشغال خواهد كرد.

پایان تكامل، آغاز فنا است

            میزان موفقیت هر جامعه، وابسته به توان دانش پژوهانی دارد كه درگیر فرایند یادگیری همیشگی هستند. اگر توان آن را نداریم كه فردا را برای فرزندان خود به دلخواه بسازیم، شرط عقل است كه جوانان خود را برای زندگی در شرایط فردا آماده سازیم. لازمه این امر خارج شدن از پوسته سنتی و قدیمی است كه یادگیری را صرفاً قابل حصول در كلاس‌های درس و میزان دانایی حاصله را بر پایه درجه مدارك اخذ شده ارزیابی می‌كند.

            تحصیلات كلاسیك و دانشگاهی همیشه جایگاه رفیع خود را حفظ خواهد نمود و دوره‌های آموزشی، هرگز نمی‌تواند جایگزین تحصیلات دانشگاهی بشود. در هر حال، دوره‌های آموزشی می‌تواند چگونگی كاربرد دانش خاص را به دانش‌پژوهان بیاموزد و باعث افزایش مهارت و شایستگی افراد شده و چگونگی انجام كار را به افراد بیاموزد. روش‌های یادگیری نیز خود از تغییرات فناوری مصون نبوده و در نتیجه، متأثر از آن می‌باشد.

            مادامی كه فناوری‌ها در حال تغییر ماهیت كاری و تجاری هستند، نحوه ارائه آموزش را نیز دچار تحول می‌كنند و از آنجا كه نحوه یادگیری افراد متفاوت می‌باشد، می‌بایستی اصول ذیل را مد نظر داشت.

·         آموزش باید براساس سبك یادگیری افراد بنا شده باشد، زیرا وقتی كه سخن از یادگیری است، یك نسخه و اندازه مناسب بری همگان وجود ندارد و نمی‌توان با یك استراتژی نیاز تمام دانش پژوهان را فراهم آورد.