شهرام اسکندری پور

کارشناس ارشد تحقیقات آموزشی- مدرس تربیت معلم

نگاهي كوتاه به تاريخچه تربيت معلم در جهان:

   جوامع قرون وسطي و يونان باستان فاقد مؤسسه‎هايي براي آموزشي اصولي و مهارتهاي معلمي بود و فقط افرادي كه علاقمند بودند مي‎توانستند اطلاعات خود را از طريق دانش اكتسابي به نمايش بگذارند. دوره رنسانس تعدادي از معلمان در اروپا از قبيل ويتورينو¹، دافلتر² در ايتاليا و جانزاسترام³ در آلمان و جان كالت³ در انگلستان شناخت تازه‎اي از يادگيري و تواناييها كسب كردند. (ميالاره و ويال⁴، ترجمه شجاع رضوي، 1370)

   آموزش معلمان تا آغاز حركت نوين اصول دموكراتيك در قرون 17 و 18 و با اثبات اينكه توسعه سياسي و اجتماعي و اقتصادي ملتها فقط مي‎تواند از طريق آموزش شهروندان تحقق يابد مورد غفلت بود و از اين زمان به بعد اوّلين نهاد تربيت معلم تأسيس گرديد. اوّلين مؤسسه‎اي كه برنامه منظم آموزش معلمان را ارائه مي‎كرد مؤسسه برادران مسيحي بود كه در سال 1685 در ريم‎فريس⁵ به وسيله دو كشيش فرانسوي به نامهاي دلاسال و جان بابيتيس⁴ تأسيس شد. در قرن 18 مؤسسه‎هاي ديگري در فرانسه و آلمان تأسيس شد. مدارس تحت نظر دولت فرانسه در سال 1794 اوّلين گامي بود به دنبال اصولي كه به وسيله ژان ژاك روسو ابداع شده بود. روسو معتقد بود كه مربيان بايد نخست به نياز جسمي و روحي دانش‎آموزان توجه كنند، در مرحله دوّم بايد به موضوعات درسي بپردازند. اين اصل بعدها مورد توجه مراكز تربيت معلم در سراسر دنيا واقع شد و به عنوان دكترين در نظريه‎هاي آموزشي گرديد. از مهمترين مربياني كه نظريه‎هاي پداگوژي روسو را در قرن 18 توسعه داد پستالوزي سوئيسي بود. (كرمزاده، 1379)

تربيت معلم در آمريكا:

   در سال 1770 كريستوفر داك⁵ يك معلم آلماني‎الاصل كه ساكن پنسيلوانيا بود اوّلين جلد مستعمره‎هاي آمريكايي در آموزش معلمان را انتشار داد. رهبران آمريكايي مانند بنجامين فرانكلين⁶ اصرار به ايجاد مركز تربيت معلم داشتند، اما تا پايان قرن هيجدهم هيچ گامي در اين مورد برداشته نشد تا اينكه يك گروه از معلمين در شهر نيويورك در سال 1794 انجمن معلمان را تأسيس نمود و سلسله بحثهايي راجع به مسائل آموزشي و ارتقاء كيفيت آموزش معلمان شروع شد. در سال 1805 ديويد كلينتون به عنوان شهردار نيويورك مؤسس انجمن مدرسه آزاد در آمريكا بود كه اين انجمن مسئوليت آموزش معلمان را با كمك سرمايه عمومي به عهده گرفت و يك دوره 6 تا 8 هفته‎اي را سازماندهي نمود. با توجه به اينكه اين دوره داراي كيفيت بالايي بود، انجمن با تقاضاهايي از معلمين شهرهاي همسايه مواجه شد. بعد از اين تعدادي از مربيان عازم مراكز خصوصي در ورماست⁶ و ماساچوست² شدند. يكي از مراكز موفق و ماندگار تربيت معلم در سال 1839 تأسيس شد. در همان زمان اوّلين مدرسه عمومي در ايالتهايي مانند لكزنتون افتتاح شد كه مديون تلاشهاي اوريس من بود. از سال 1875 برنامه‎ها بيشتر به قرن 19 اشاره داشتند و در اين راستا تدوين شده بودند. به موجب اين قوانين ثبت‎نام در مدارس متوسطه افزايش داشت و اين امر به صورت تدريجي منجر شد به توسعه دانشكده‎هاي تربيت معلم كه موجب اخذ مدرك و آموزش دانشجويان براي حرفه معلمي بود. ضرورت نيازهاي رو به رشد براي تربيت معلمان، تأسيس مؤسساتي مثل دانشگاه براون در سال 1855 براي ايجاد رشته‎هاي جديد در آموزش فنون تدريس را در پي داشت. (كرمزاده، 1379)

   در قرن بيستم مسائل جديدي در ارتباط با رشد حرفه معلمي مطرح شد و فيلسوف آمريكايي به نام جان ديوئي به خاطر مطالعه روشهاي آموزش به عنوان يك علم، اين حرفه مورد تأييد قرار گرفت. توسعه يافتن استانداردها براي گواهينامه معلمي در تمامي ايالتها ضرورت داشت. معلمان ابتدايي مجبور بودند يك دوره تربيت معلم را قبل از اينكه معلم دائمي شوند، بگذرانند. در حالي كه اخذ مدرك ليسانس نيز براي تدريس اصول اساسي در دبيرستان ضرورت داشت. علاوه بر آن از يك معلم شايسته انتظار مي‎رفت كه در زمينه روانشناسي، اصول و تكنيكهاي معلمي و تاريخچه فلسفه تعليم و تربيت اطلاعات وسيعي داشته باشد، به همين منظور صدها دانشكده تربيت معلم در آمريكا به وجود آمد و آموزش معلمان به عنوان يك رشته تخصصي جايگاه خود را در اكثر دانشگاهها و دانشكده‎ها تثبيت كرد.

   موجي از بازسازي آموزشي كه در سال 1973 توسط رئيس جمهور وقت رونالد ريگان در كميسيون ملي آموزش عالي شروع شد، آموزش معلمان را تحت تأثير قرار داد. گزارش با عنوان «ملت در خطر» اقدام به پيش‎بيني كمبود معلمين در برخي از رشته‎ها در سال 2000 كرده بود. اين گزارش منجز به افزايش آگاهي ملي و سرمايه‎گذاري كلان در بخش تربيت معلم شد و سازمانهاي آموزشي تحقيقات مؤثري در زمينه ايجاد تغييرات اساسي در تربيت معلم انجام دادند كه اين امر منجر به ارتقاء كيفيت آموزشي مؤسسات و مراكز تربيت معلم شد. (جهانشاهي، 1367)

نگاهي كوتاه به تاريخچه و نظام تربيت معلم در ايران:

   سوابق تعليم و تربيت در ايران باستان نشان مي‎دهد كه به علت ساده بودن ارتباطات انساني و ناچيز بودن مجموعه ميراث اجتماعي و فرهنگي، آموزش و پرورش به وسيلة خانواده‎ها و بيشتر غيرعمدي انجام گرفته است.

   با توسعه فرهنگ و تمدن در ايران و گسترش دامنه علوم و مهارتهاي بشري و تراكم جمعيت در شهرها و روستاها و افزايش آن، رفته‎رفته نوعي دخالت آگاهانه در تعليم و تربيت كودكان و نوجوانان صورت گرفت و سالمندان با توجه به اهداف و مقاصد معيني، به پرورش خردسالان مي‎پرداختند. (صافي، 1373)

   در ايران باستان و ميان اقوام آريايي، تعليم و تربيت كودكان به عهده مغان و رهبران روحاني زرتشتي بوده است.

   در زمان هخامنشيان افرادي كه به آنها آموزگار مي‎گفتند وظيفه تعليم و تربيت كودكان را بر عهده داشتند. (نجاتي، 1375)

   در صدر اسلام نيز تعليم و تربيت در مساجد، تكايا و مكتب‎خانه‎ها صورت مي‎گرفته است. (الماسي، 1370، شبلي، ترجمه ساكت، 1372 و دراني، 1378)

   سوابق مربوط به قبل از تأسيس دارالمعلمين و دارالمعلمات نشان مي‎دهد كه تا سال 1297 هـ.ش معلمان مكتب‎خانه‎ها و مدارس ايران در مراكز خاص تربيت معلم، تربيت نمي‎شده‎اند. آنها معمولاً از ميان طلاب ساعي و با استعدادي كه در جلسه‎هاي استادان با سؤال و جواب لياقت خود را نشان مي‎دادند يا بر اساس تعليقاتي كه بر كتابهاي موجود مي‎افزودند و رساله‎هاي علمي كه مي‎نوشتند، انتخاب مي‎شدند. از آنجا كه استادان در جريان پيشرفت شاگردان خود بوده‎اند و با آنان ارتباط نزديكي داشته‎اند. اجازه‎نامه‎اي به شاگردان اعطا مي‎كردند كه در واقع دانشنامه يا گواهينامه معلمي بود. اين گواهي‎نامه را استاد به خط خود مي‎نوشت و در آن درباره موقعيت علمي و نفساني معلم جديد به تفصيل توضيح مي‎داد. در آن زمان مكتب‎داري حرفه‎اي خصوصي بود و تنها افراد باحوصله و علاقمند به اين شغل به آن مي‎پرداختند و براي اين امر تا زمان تصويب قانون اساسي معارف در سال 1290 و مصوبات شوراي‎عالي معارف مجوز خاصي لازم نبود. (صافي، 1382)

   با تأسيس دارالفنون در سال 1228 هـ.ش (1268 هـ،ق) و شكل‎گيري وزارت علوم در سال 1232 هـ.ش و ايجاد مدارس جديد در شهرهاي اروميه، تبريز، اصفهان و تهران ساختار جديدي براي آموزش و پرورش تعيين شد و به تدريج، دولت سياست‎گذاري و برنامه‎ريزي براي آموزش و پرورش رسمي را بر عهده گرفت. (بر اساس اصل 19 متمم قانون اساسي مشروطه)

   بر اين اساس، در ماده 15 قانون اساسي معارف، مصوب 1290 هـ.ش، چهار درجه براي تحصيل معين شد كه شامل دبستان دهكده، دبستان شهر، دبيرستان و مدارس عالي بود.

   بنابراين پس از تأسيس دارالفنون و ساير مدارس جديد و نيز با وضع مواردي از متمم قانون اساسي مشروطيت ناظر بر امور آموزش و پرورش كشور و تصويب قانون اساسي معارف، قانون اداري وزارت معارف و قانون اعزام دانشجو به خارج از كشور تا سال 1290 هـ.ش موجب شد كه دوره‎هاي مختلف تحصيلي در مدارس به تدريج تأسيس و گسترش يابد و نياز به معلم براي تدريس در مدارس (به ويژه معلماني كه با اصول تعليم و تربيت جديد آشنا باشند) به خوبي احساس مي‎شد.

   با توجه به مطالب فوق تشكيل كلاس خاص براي تدريس اصول تعليم و به منظور افزايش سطح سواد معلمان در دبيرستان دارالفنون در اوايل سال 1290 شمسي را اوّلين اقدامي مي‎دانند كه در زمينه تربيت معلم صورت گرفته است. (صافي، 1382)

   به موجب قانون مصوب ارديبهشت ماه 1290 شمسي، براي اوّلين بار مجوز اعزام 30 نفر جهت ادامه تحصيل به خارج از كشور صادر شد كه از اين تعداد 8 نفر به منظور تحصيل در علوم و فنون نظامي، 7 نفر مهندسي و 15 نفر براي معلمي در رشته تعليم و تربيت انتخاب شدند با هدف اينكه پس از بازگشت نخستين مؤسسات تربيت معلم را در ايران داير كنند. (صافي، 1373)

تأسيس مراكز تربيت معلم از سال 1297 تا 1383 هـ.ش

 1- دارالمعلمين و دارالمعلمات مركزي:

   يكي از اقداكات مهمي كه در راه تربيت و تأمين معلمان مدارس ابتدايي و متوسطه در سال 1297 شمسي صورت گرفت، تأسيس نخستين مركز تربيت معلم به نام دارالمعلمين بود كه رياست آن را ابوالحسن فروغي بر عهده داشت.

   دارالمعليمن مركزي داراي دو شعبه ابتدايي و عالي بود كه هركدام يك هيأت اداري داشتند. اين مركز داراي نظامنامه‎اي مشتمل بر 32 ماده بوده است كه در آن شرايط پذيرش داوطلبان شغل معلمي، رشته تحصيلي، برنامه‎هاي درسي، ساختار سازماني و تشكيلات اداري، مقررات انضباطي، نوع مدرك تحصيلي، ميزان بودجه و كيفيت هزينه آن و بالاخره شوراي آموزشي مركز مورد بحث قرار گرفته است. همزمان با تأسيس دارالمعلمين مركزي كه در آن معلمان مرد تربيت مي‎شدند، نياز به تربيت و تأمين معلمان زن جهت تدريس در مدارس دخترانه احساس شد، لذا دارالمعلمات تأسيس شد. در آمار رسمي 1304، تعداد دانش‎آموزان دارالمعلمين 265 نفر اعلام شده كه به وسيله 25 مدرس تربيت مي‎شده‎اند. (صافي، 1373)

 2- دارالمعلمين اكابر:

   به منظور افزايش سطح دانش معلمان و ايجاد مهارت در فن تدريس، شوراي عالي معارف در سال 1306 شمسي، اساسنامه دارالمعليمن اكابر را تصويب كرد. هدف اساسي از تأسيس اين مركز رفع نقايص تعليمي و تحصيلي معلمين مدارس ابتدايي بود. (صافي، 1382)

 3- دارالمعلمين ابتدايي ولايات و ايالات:

   به منظور تأمين معلمان مدارس ابتدايي استانها و شهرهاي ايران، طبق مصوبه نور و دوّمين جلسه شوراي عالي معارف در سال 1306، مجوز تأسيس دارالمعلمين ابتدايي داده شد. شرط ورود به اين مركز داشتن مدرك دوره اوّل متوسطه و مدت تحصيل در آن يك سال بود و به فارغ‎التحصيلان گواهينامه معلمي اعطا مي‎شد. (صافي، 1373)

 4- دارالمعلمين عالي:

   به منظور گسترش دبيرستانها و تربيت و تأمين دبيران مورد نياز، شوراي عالي معارف مجوز تأسيس دارالمعلمين عالي را در سال 1308 شمسي اعلام كرد. مدت تحصيل در اين مركز سه سال تعيين شده بود. شايان ذكر است كه در اين مركز از معلمان فرانسوي نيز استفاده مي‎شد.

 5- قانون اعزام محصل به خارج از كشور و تحصيل در رشته معلمي:

   به منظور تأمين نيروي انساني در رشته‎هاي علمي، فني و علوم تربيتي، قانون اعزام محصل به خارج از كشور در سال 1307 شمسي تصويب گرديد. بر اساس اين قانون 35% از دانشجويان اعزامي مي‎بايست در رشته معلمي تحصيل كنند.

 6- تأسيس دانشسراهاي مقدماتي و عالي و تصويب قانون تربيت معلم:

   از قوانين مهمي كه براي تربيت و تأمين معلمان مدارس ابتدايي و متوسطه در ايران وضع شده است، قانون تربيت معلم است كه در اسفند 1312 به تصويب رسيد و به موجب آن دولت مكلف شد دانشسراهاي مقدماتي و عالي را تأسيس و توسعه بخشد. بر اساس مفاد قانون ياد شده، به تدريج دانشسراهاي مقدماتي پسرانه و دخترانه در مراكز استانها و شهرهاي ايران به وجود آمدند. با تأسيس و گسترش دانشسراهاي مقدماتي، دارالمعلمين و دارالمعلمات تعطيل شدند و امور تربيت معلم ابتدايي و متوسطه به دانشسراهاي مقدماتي و عالي محول گرديد. مدت تحصيل در دانشسراهاي مقدماتي دو سال و دانشسراهاي عالي سه سال اعلام شد و به فارغ‏التحصيلان دانشسراهاي مقدماتي ديپلم دانشسرا اعطا مي‎شد كه معادل ديپلم كامل متوسطه بود و به فارغ‎التحصيلان دانشسراهاي عالي مدرك ليسانس اعطا مي‎شد. (صافي، 1382)

 7- اشكال ديگر مراكز تربيت معلم و مربي و دبير از سال 1312 تا 1383:

   گر چه بيشترين معلمان و دبيران مدارس ايران از طريق دانشسراهاي مقدماتي و عالي تربيت و تأمين شدند، ولي طبق اساسنامه‎هاي مصوب، مراكز و دوره‎هاي ديگري به وجود آمدند كه تنها به ذكر نام آنها بسنده مي‎كنيم:

دانشسراي تربيت بدني (1327)

دانشسراي كشاورزي (1328)

تشكيل كلاسهاي كمك آموزگاري (1322)

دانشسراي عشايري (1334)

مراكز تربيت معلم يكساله (1338)

دوره تربيت معلم حرفه‎اي پسران و دختران (1341)

تشكيل دوره‎هاي آموزشي براي سپاه دانش (1342)

تأسيس آموزشگاه تربيت معلم روستايي در دزفول (1343)

تأسيس مركز تربيت معلم ديني (1345)

تأسيس مركز تربيت معلم يشيوا (جهت تأمين معلمان اقليت مذهبي كليمي)

تأسيس دانشسراهاي راهنمايي تحصيلي (1348)

تأسيس مراكز تربيت معلم كودكان استثنايي (1347)

تأسيس مراكز تربيت معلم دو ساله فني و حرفه‎اي

تأسيس دانشسراي هنر

تأسيس انستيتو مربيان هنري

تأسيس مراكز تربيت مربي كودك (1351)

تأسيس مركز تربيت معلم معلولان لرستان (1355)

تأسيس مؤسسه تربيت معلم و تحقيقات تربيتي (1343)

تأسيس دانشگاه تربيت معلم (1352)

تأسيس دانشسراي عالي سپاه دانش (1343)

تأسيس دانشسراي عالي صنعتي (1343)

تأسيس مراكز تربيت معلم از طريق دانشكده‎هاي علوم تربيتي دانشگاهها

تأسيس مراكز تربيت معلم از طريق مدارس عالي كشور

تأسيس مراكز تربيت معلم دو ساله در استانها (1358)

تأسيس دانشسراهاي تربيت معلم چهار ساله (1362)

تأسيس دانشسراهاي تربيت معلم دو ساله (1365)

تأسيس مراكز تربيت معلم فني و حرفه‎اي (1369)

تأسيس دانشسراهاي تربيت معلم سه ساله در سال 1376 (صافي، 1382).